Суруналыыс элбэхтэ айанныахтаах

Василина ПОПОВА.

Кыым 2007-3, рубрика: Тэтим

Ахсыс кылааһы бүтэрбит сайыныгар Аня, оччотооҕуга Таатта улууһун Баайаҕа оскуолатын үөрэнээччитэ, немец тылыгар олимпиада кыайыылааҕа, Германия киҥкиниир киинигэр Берлиҥҥэ тиийэн, үс нэдиэлэ үөрэммитэ. Ити кэм улаатан эрэр кыыс өйүгэр-санаатыгар умнуллубаты хаалларбыта, олоҕу көрүүтэ, толкуйа да биллэ кэҥээбитэ. Дойдутугар эргиллэригэр аатырбыт Берлин үрдүнэн көтөн тахсыбыт самолет түннүгүнэн ырааттар-ыраатар куораты үөһэттэн көрөн олорон, иһигэр «хайаан да иккистээн кэлиэм» диэн санааҕа ылларбыта. Ол баҕа санаата ааспыт күһүн туолла.

Ыччакка туһалаах буолаарай диэн саха кыыһын Германияҕа иккис айанын туһунан билиһиннэрэбин.

Турунуу.
Кыл-мүччү икки түгэн

— Үөрэхпин (СГУ-га немец тылын үөрэппитим) уонна үлэбин хайдах эрэ дьүөрэлээбит киһи диэн баҕалаах этим. Сайын интернети көрөн, билэр кыыһым көмөтүнэн, Германияҕа араадьыйа суруналыыстарын үөрэтэр анал куурус баарын билбитим. Ол гынан баран хойутаабыппыт диэн буолбута, ити күн сайаапкалары ылан бүппүттэр этэ. Ол эрээри бириэмэлэрэ Саха сирин кытта 8 чаас арыттаах буолан, дьол хараҕа суох диэн баран сурукпун атырдьах ыйын 8 күнүгэр ыытан кэбиспитим. Долгуйа кэтэспит кэмим этэ, киһи ылла да барыа диэн итэҕэйбэт буоллаҕа дии! Онтон ый аҥаара ааспытын утаа бырайыак салайааччыта Петер Видлок «эйигин таллыбыт, кэтэһэбит, кэлэр-төннөр билиэккин тиксэриэхтэрэ» диэн эҕэрдэлээн төлөпүөннээбитэ.

Ол күнтэн ыла матырыйаалбын чөкөтөн бардым, кыралаан хомуммута буолабын. Көтөөрү кынат куурдунабын да, арай, тутуохтаах билиэтим суох да суох. Айаҥҥа турунуохтаах күнүм бу ыган кэллэ — кыра да сибики биллибэт. Хас да хонук иннинэ аҕалыахтаах билиэттэрэ Москуба-Дьокуускай икки ардыгар халлааҥҥа ыйанна. Барар-төннөр биэс билиэтим мэлигир. Сарсыарда 7.40 мүн. көтүөхтээх киһи барарым-барбатым иннэ-кэннэ биллибэт уустук балаһыанньата үөскээтэ. Ыксал буолла. Онтон кэмниэ-кэнэҕэс киэһэ 9 чааска эрэ, дьэ, көһүннэ, ону да бэйэбит баран ылбыппыт. Соннук биир түүн иһигэр хомунан Германиялыыр буолбутум.

Новосибирскай.
«Саха оҕолоруттан астынным»

Айаммар, саҥа билсэр дьоммор табыллан сырыттым. Бииргэ үлэлиир киһим билэр уола Егор Таллаев, устудьуоннар түмсүүлэрин бэрэссэдээтэлэ, миигин Новосибирскайга көрсөн, уопсайга хос буларбар көмөлөспүтэ. Академкуорат — Новосибирскайтан тэйиччи турар, эдэр ыччат мустар ураты тыыннаах сирэ. Манна саха оҕолоро биир дьиэ кэргэн курдук иллээхтик олороллорун көрөн олус үөрдүм. Оҕолору кытта билсэн, кэпсэтэн, интервьюлаһан, КВН-ҥа сылдьан, күннэрим биллибэккэ аастылар. Аттынааҕы хоско Омскайтан сылдьар устудьуон кыргыттар “урукку өттүгэр хаһан да билсэ сылдьыбатах саха дьоно көрсөөт да тута бэйэ-бэйэҕитин уруут-уруккуттан билсэр, бииргэ төрөөбүттэр курдук эйэргэһэн, күлэн-үөрэн бараргыт дьикти эбит” диэн сөхпүттэрэ.

Дюссельдорф.
Ыра санаа туолуута

Үөрэхпит бу куораттан саҕаланна. Аҕыс кыыс, икки уол — Армения, Албания, Словакия, Литва, Украина, Босния, Грузия, Польша эдэр суруналыыстара. Миигин Арассыыйа бэрэстэбиитэлин быһыытынан ыҥырбыттара. Дюссельдорфка араас хайысхаҕа үлэлиир араадьыйа суруналыыстара икки нэдиэлэ устата семинар ыыттылар, араадьыйаларга ыалдьыттаатыбыт. Иллэҥ кэмҥэ Кельн, Бонн куораттарга сырыттыбыт. Кельн Соборугар сырыттыбыт, дьон таҥараҕа итэҕэйэн улуу тутуулары дьэндэтэн таһаарбыта сөхтөрөр.

Берлин.

Берлиҥҥэ биэс күн кэрэ-бэлиэ сирдэринэн, омук дьыалаларыгар министиэристибэҕэ, Рейхстагка сырыттыбыт. Федеральнай пресс-сулууспа уонна Ангела Меркель мунньахтыыр саалатыгар ыалдьыттаабыппыт биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэн хаалла. 30-50 сс. Холокост кэмигэр
кыдыллыбыт еврейдэри кэриэстээн, 2 000 тахса тааһы туруорбуттарын көрөн хараастан ылаҕын. Уопсайынан, сир үрдүгэр эйэ өрөгөйдүөн баҕарабын.

Берлин биллэ эргэрбит. Ол туһунан олохтоохтор да кэпсииллэр. Илин уонна Арҕаа Берлин уратылара билигин да баар. Арҕаа өттүгэр үксүн эдэрдэр олохсуйаллар. Олох тэтимэ, дьиэтэ-уота уратылаһара харахха тута быраҕыллар.

Оберхаузен.
«Джида ыллаабыта»

Тоҕус күн араадьыйа-академияҕа практическай семинарга кытынныбыт. Сөптөөхтүк сонуну оҥорорго, интервью ыларга, матырыйаалы монтажтыырга үөрэннибит. Мантан элбэҕи туһанным. Умнуллубат түгэн диэн икки чаас аһаҕас эфиргэ тахса сылдьыбыппытын ааттыахха сөп. Оҕолорбуттан эрдэттэн ыйытык бэлэмнээбитим. Саха сирин сонуннарын кэпсээбитим, Джида икки ырыатын тыаһаппытым. Өрөбүллэргэ икки күн Амстердамҥа тиийэн, бу куорат тигиниир тэтиминэн олорорун биллим. Күнүс уонна түүн икки чыҥха атын-атын куорат буолар эбит, киһи дьиктиргиир көстүүлэрэ да бааллар.

Эссен.
Лифт тоҕо үлэлээбэтэ?

Манна үс күн практикаланан, араадьыйа үлэтин биир күнэ хайдах ааһарын үөрэттибит. Клаудия Штайнметц диэн кэрэспэдьиэн кыыһы кытта чэпчэтиинэн туһанар дьон дьиэлэригэр (социальные дома, ыаллар олороллор) тиийэн матырыйаал оҥордубут. Лифт хас да күн үлэлээбэккэ турбут. Коммунальнай өҥөнү оҥорор тэрилтэни кытта өйдөспөтөхтөр эбит. Биэриибит тахсыбытын кэннэ лифт үлэлээбит этэ.

Дюссельдорф-Москуба-Дьокуускай = эргиллии

Оҕолорбун кытта суруйсабын. Саха сиригэр кэлэн ыалдьыттыахтарын баҕараллар.Төһө да атын-атын дойду оҕолоро, тус-туспа көрүүлээх, иитиилээх дьон буолларбыт, бэйэ-бэйэбит туһунан наһаа үчүгэй өйдөбүллээх, омукпут туһунан элбэҕи билэн арахсыбыппыт.

Сахалар Германияҕа

Кэлэн баран, Германияҕа олорор сахалар тустарынан араадьыйаҕа биэрии оҥорбутум. Катерина Потапованы, биир дойдулаахпын, чугастык билэбин. Кини саха кэргэннээх, оҕотун сахалыы иитэр. Катериналаахха күүлэйдии тиийбиппэр Уус Маайа, Өлүөхүмэ сирдэриттэн силистээх Мария Абрамова баара. Үһүөн Рейн өрүс кытылын устун сахалыы сэһэргэһэ-сэһэргэһэ дьаарбайбыппыт ураты дьикти этэ. Абрамовтарга ыалдьыттаатым. Бу икки дьиэ кэргэн сайын ыһыах ыспыттар, Мариялаах дьиэлэрин сахалыы иһит-хомуос киэргэтэр. Оттон Дьокуускайтан төрүттээх Наталья Ледиг – иннэнэн эмтиир терапевт, бэйэтин эйгэтигэр биллэр быраас, үлэлиир кабинетыгар тиийэ сылдьыбытым. Биир дойдулаахтарбыт быыс, кыах көһүннэр эрэ оҕолорун Саха сиригэр ыыта сатыыллар, дойдуларын кытта ситими быспаттар.

Түмүк санаалар

Маннык бырайыактар бааллара олус үчүгэй, суруналыыстарга туһаайыллыбыта ордук кэрэхсэбиллээх. Суруналыыс киһи элбэхтик айанныахтаах, элбэх киһини кытта билсэн, санаата, олоҕу көрүүтэ да кэҥиир, үлэтэ тупсар. Ол эрээри, хомойуох иһин диирбитигэр тиийэбит, суруналыыс хамнаһа онно эппиэттээбэтэ сэрэйиллэр. Ити да гыннар туох-ханнык кыах көстөрүнэн туһана сатыахтаахпыт. Интернет нөҥүө булан, атын куоракка буолар араас тэрээһиннэргэ кыттан, билиини-көрүүнү төһө баҕарар хаҥатыахха сөп. Интернет — муҥура суох далай. Сөпкө туһаныахха.

Мин үлэм почтабын арыйарбыттан саҕаланар. Эдэр суруналыыстар кулууптара баар буолуон баҕарабын. Биир интэриэстээх дьон бэйэ-бэйэбитин билсэрбитигэр даҕаны туһалаах буоллаҕа. Атын сиртэн кэлэн үөрэтэллэригэр да тирэх буолуо этэ. Билигин хас биирдии эдэр суруналыыс хайдах сатыырынан бэйэтэ-бэйэтигэр сылдьан буһар-хатар.

Биһиги Арассыыйаҕа олорорбут быһыытынан, үс тылы дьүөрэлии тутан үөрэтиэхпитин наада. Эдэр ыччакка туһаайан эттэхпинэ, бастатан туран, төрөөбүт тылын сүөгэйин-сүмэтин иҥэриммит киһи атын омук тылын үөрэтэрэ, ылынара да дөбөҥ диэн этиэм этэ. Билиҥҥи үйэҕэ чопчу английскай тылы эрэ диэн буолбакка, атын да омук тылын билиэххэ наада.

Саха киһитин ис кыаҕа, дьоҕура олус улахан, экзотика таһымыттан тахсарбыт уолдьаста. Элбэх кыахтаах дьоннордоохпут. Уопсайынан, киэҥ сирдэринэн сылдьан баран, олус улахан иэннээх сиргэ наһаа аҕыйах эбиппит диэн саныыгын.

Биһиги оскуолаҕа айылҕаттан анаммыт талааннаах учууталларга үөрэммиппит. Киэн тутта ааттыыр үс учууталым: кылааһым салайааччыта, саха тылын учуутала М.Е. Егорова, нуучча уонна немец тылларын уһуйааччылара О.Н. Макарова, Р.И. Потапова. Кинилэр курдук үтүө учууталлар биэрэр билиилэрэ, кыһамньылара үөрэнээччилэрин сырдыкка, кэрэҕэ, ыраахха угуйар.

* * *

Анна Германияҕа сылдьан биир сөбүлээбитэ — автобус тохтобула. Онно таблоҕа ханнык автобус хас мүнүүтэнэн ааһара, тиһэх тохтобулга хаска тиийэрэ, чаһыта чопчу ыйыллан турар. Оттон биһиэхэ туман быыһынан кэлэрэ-кэлбэтэ биллибэт тымныы автобуһу кэтэһэрбитигэр күммүт дьылбыт баранар.